Metacommunicatie betekent dat je communiceert over de communicatie zelf. Je brengt dan dus niet de inhoud ter sprake, maar de dynamiek, het proces en de onderliggende patronen. Dit doe je bijvoorbeeld om structuur aan te brengen, misverstanden op te lossen en doorbraken te forceren.
Donderdagmiddag. Het projectteam is bijeen voor de zoveelste vergadering over dezelfde kwestie.
De teamleider herhaalt haar voorstel. De developer legt opnieuw uit waarom het technisch niet kan. De productmanager geeft hem bijval terwijl hij door zijn telefoon scrolt. Iedereen praat, niemand luistert.
Dan zegt de scrummaster: “Wacht. We hebben het steeds over de oplossing, maar volgens mij zijn we het nog niet eens over het probleem. Klopt dat?”
Stilte. Knikken. Dan begint het eigenlijke gesprek.
Wat de scrummaster doet, is metacommunicatie: hij zoomt uit van de inhoud en benoemt wat er op procesniveau gebeurt.
De ontwikkeling van het begrip
Het woord metacommunicatie verschijnt voor het eerst in 1951, in het boek Communication: The Social Matrix of Psychiatry. De schrijvers, psychiater Jurgen Ruesch en antropoloog Gregory Bateson, noemen het communicatie over communicatie. Hun idee: in elk gesprek zit niet alleen een boodschap, maar ook signalen die laten zien hoe je die boodschap moet begrijpen.
Zestien jaar later werken Paul Watzlawick, Janet Beavin Bavelas en Don Jackson dit idee verder uit. Zij vatten het samen in vijf axioma's. Een axioma is een basisregel die je als waar aanneemt, zonder dat je hem nog hoeft te bewijzen.
Het tweede axioma zegt: elke vorm van communicatie heeft een inhoud én een betrekking. De inhoud is wát je zegt. De betrekking laat zien hóe je het bedoelt en hoe je je tot de ander verhoudt. Dat betrekkingsaspect is dus altijd een vorm van metacommunicatie.
Dit axioma vormt jarenlang het uitgangspunt voor onderzoek naar interactiepatronen, conflicten en systeemtherapie.
Wilmot: gesprekssignaal of relatieregulator?
In 1980 maakt communicatiewetenschapper William Wilmot een belangrijk onderscheid als hij metacommunicatie opsplitst in twee niveaus: episodisch en relationeel.
Op episodisch niveau geef je signalen die het gesprek zelf sturen. Denk aan zinnen als "Wat ik hiermee bedoel is…" of "Kunnen we even terug naar de kern?" Op relationeel niveau geef je signalen die iets zeggen over de verhouding tussen de gesprekspartners, zoals goedkeuring, een correctie of een verschuiving in wie de leiding heeft.
Dit onderscheid is praktisch zeer bruikbaar. Stel dat je in een vergadering zegt: "Laten we eerst het doel van dit overleg helder krijgen." Dan stuur je het gesprek bij. Dat is episodisch.
Zeg je daarentegen: "Ik merk dat jij steeds het laatste woord neemt en ik vind dat onze samenwerking daardoor scheeftrekt", dan raak je de relatie zelf. Dat is relationeel.
Beide zijn metacommunicatie. Maar het effect is totaal anders.
Waar metacommunicatie begint en eindigt
Metacommunicatie staat niet op zichzelf. Het is nauw verwant aan de vier communicatieniveaus, als schakelaar om van het ene naar het andere niveau te springen. Het raakt dus ook aan gespreksstructuur: die kun je bespreekbaar maken als je een gesprek opent en afsluit, maar ook als je ervan afwijkt.
Bovendien is dit het antwoord op een fundamentele beperking van het klassieke en enigszins platte zender-boodschap-ontvangermodel. Boodschappen worden immers altijd op meerdere niveaus tegelijk worden verzonden en ontvangen. Metacommunicatie maakt die niveaus bespreekbaar.
Het verschil tussen uitzoomen en uitweiden
Metacommunicatie is een gerichte interventie met een duidelijk doel. Je zoomt uit, benoemt wat je opvalt, bespreekt hoe je daarmee omgaat en zoomt weer in. Het duurt zelden langer dan vijf zinnen. Als je er een uitgebreide procesbespreking van maakt, verlies je precies het momentum dat je beoogt te creëren.
Friedemann Schulz von Thun introduceerde het vier-aspectenmodel, waarmee hij laat zien communicatie altijd een zakelijk, expressief, relationeel en appellerend aspect heeft. Metacommunicatie is pas effectief, zo benadrukt hij, als het concreet en niet-verwijtend wordt ingezet.
"Ik merk dat we langs elkaar heen praten" is metacommunicatie. "Jij luistert nooit" is een beschuldiging vermomd als metacommunicatie.
"Metacommunicatie is alleen nodig als het misgaat."
Metacommunicatie is niet alleen bedoeld om problemen op te lossen. Ook in gesprekken die soepel verlopen, versterkt het de afstemming. Het is het verschil tussen een orkest dat alleen stemt als het vals klinkt en een orkest dat structureel stemt voordat het gaat spelen.
Vaste interventies
In zijn overzichtswerk uit 2016 onderscheidt communicatiedeskundige Robert Craig meerdere vormen van metacommunicatie, van impliciete formuleringen tot expliciete verbale signalen. Al die vormen vereisen niet alleen dat je patronen herkent, maar ook dat je op het juiste moment intervenieert.
Vind je dat lastig? Dan kun je jezelf vaste interventies aanleren om het gesprek te doen kantelen. Dat zijn helikopterzinnen: in één zin ontstijg je de inhoud en ga je op procesniveau boven het gesprek hangen om kort af te stemmen met de ander.
Vier helikopterzinnen
We onderscheiden vier van deze helikopterzinnen:
- Met de procesinterventie benoem je wat er op gespreksniveau gebeurt: 'Ik merk dat we al tien minuten over hetzelfde punt draaien. Wat maakt dat we hier niet uitkomen?'
- Met de verwachtingscheck maak je expliciet wat gesprekspartners van de interactie verwachten: 'Voordat we beginnen: wat zou voor jou een geslaagd gesprek zijn?'
- Met de gevoelsreflectie maak je het emotionele niveau bespreekbaar zonder het te psychologiseren: 'Ik merk dat de energie uit dit gesprek verdwijnt. Herken je dat?'
- Met de relatietoets adresseer je het niveau van de samenwerking zelf: 'Ik wil even checken of we allebei het gevoel hebben dat dit een gelijkwaardig gesprek is.'
Elk van deze interventies duurt niet meer dan twee zinnen. Daarmee kun je het gesprek op elk niveau sturen, niet door harder te duwen op inhoud, maar door het proces zelf bespreekbaar te maken.
Zo krijg je een vastgelopen gesprek weer op gang, maak je van welles-nietesdiscussies een productieve dialoog en stem je elke boodschap effectiever af op de ander.
